RIBON-RIBANHA : A PREPAUS DE L’ESPACI OCCITAN.

Amics occitans, la cronica Ribon-Ribanha d’ancuei, titrada « A PREPAUS DE L’ESPACI OCCITAN », vos es presentada da Jaume PIETRI, sòci de l’IEO 06.

Asperam tanben lu vòstres escrichs per li cronicas futuri, que sigon racòntes dau passat ò dau quotidian, articles jornalistics, galejadas, poesias, cançons, scenetas de teatre, bendas dessenhadi…

a l’adreça : ribonribanha@yahoo.fr
« La garderem ribon-ribanha, nòsta rebèla lenga d’Òc ! »

                                          A PREPAUS DE L’ESPACI OCCITAN

Fa pas gaire parleriam d’Antòni FABRE D’OLIVET que, lo premier, empleguèt la famosa expression « deis Aups ai Pirenèus » per definir l’espaci occitan (1). Si tracta encuei de ne’n dire una idèa mai sensa aver la cròia d’abenar un subjècte ansin en tant pauc de linhas.

-I- Lo ponch de vista de la geografia fisica.

L’escrivan Ives Roqueta (2) escriguèt dins lo numerò 25 de la revista Autrement de junh de 1980 : « L’Occitània, aquò’s lo país dei doas mars, Atlantic e Mediterranèa, si desconoissent l’una l’autra. Si compausa de tres montanhas ambé quauquei planas entre. Tota autra definicion relèva dau pantais poetic o politic. » (Revirat dau francés). Per lo geograf Guiu MARTIN (cf Revista Amiras/Repères N°2 abriu de 1982), l’i aguèt de lònga un rapòrt de complementaritat entre lo País-aut  (autura) e lo País-bas (baissa) que bailegèt lei relacions umanas e economicas en País d’òc. Ajusta, G. MARTIN : « Vèn impossible de desseparar lo front pirenenc de son piemont aquitan o de la plana rossilhonesa, lo borrelet miegjornau  dau Massís Auvernhat dau Bas Lengadòc, lei Cevènas dau Bas Ròse, l’Ardescha dau Gard e de la Droma, leis Aups dau sud de la Provença…Lo País niçard es, a respèct d’aquò, tipic. » (Revirat dau francés). Si saup qu’una bòna part dei populacions deis auturas migrèt devèrs lei baissas.

-II- AUDIBERTI mena l’enquèsta.

Cadun saup qu’Occitània es l’espaci onte si parla un dialècte d’òc. S’estaloira doncas de la Gironda ais Aups Marinas sensa oblidar quauquei valadas de l’autre man de la frontiera italiana. Es pasmens malaisat de ne’n reconóisser lei confinhs septentrionaus. Dins son libre titolat Si le Midi avait voulu (3), Gaston BONHEUR nos assabenta d’un metòde trobat per l’escrivan antibolenc Jaume AUDIBERTI (1899-1965) per traçar la linha de demarcacion. Basta a un barrutlaire d’intrar dins una aubèrga e de cridar « ratapenada ! » que si ditz tanben ratapinhata (4) a Niça o a Mentan. S’es comprés e que leis uèlhs cèrcan au plafon, es de segur en país occitan. Se au contrari l’agachan en durbent d’uèlhs coma de portaus, lo barrutlaire si deu de devalar dins un vilatjon plus au sud. En delai dau costat galejaire dau metòde, aviá comprés, AUDIBERTI, que fasiá mestier d’un vertadier estudi de terren per fin de destriar, tant coma si pòu, lei dialèctes d’òc deis autrei dialèctes.

Charles de TOURTOULON

III- L’enquèsta de TOURTOULON e  BRINGUIER.

De tot segur lo provençau AUDIBERTI ignorava que de 1873 a 1875, Carles de TOURTOULON e Octavian BRINGUIER (5) , felibres e occitanistas de la « Société pour l’étude des langues romanes » de Montpelhier, faguèron lo premier estudi lingüistic menat en França partent d’una enquèsta menimosa de terren. La tòca èra de fixar lei limits entre lenga d’òc e lenga d’òil despuei la còsta Atlantica fins a la frontiera deis Aups. Per malastre, en rason de la mòrt de BRINGUIER en 1875  e de dificultats de TOURTOULON, lo trabalh posquèt pass èstre acabat. Pasmens lo confinh fuguèt traçat de la poncha de la Grava (Gironda)  a Garait/fr. Guéret (Cruesa) : una vertadiera òbra d’etnolingüistica ! Lo « Rapport sur la limite géographique de la langue d’oc et de la langue d’oil » fuguèt publicat en 1876 per lo ministèri de l’instruccion publica (6). De sotalinhar qu’aqueu rapòrt es a l’origina d’una zòna d’interferéncias lingüisticas entre lei domènis d’òc e d’òil. Dins sa tèsi sostenguda en 1913, Juli RONJAT sonèt aquela zòna lo « creissent » (cf carta e article «Croissant linguistique » de Wikipedia per mai d’entressenhas) . Lo creissent va de l’oèst de Confolenç, en Charenta , a Vichèi (fr. Vichy) dins l’Alèir (fr. Allier). Es necite d’apondre que lo rapòrt congreièt una garrolha ambé l’esfèra parisenca deis estudis romanistics que Gaston PARIS e Pau MEYER n’èran lei majoraus. Sus aqueu conflicte Guislana BRUN-TRIGAUD escriu dins lo N° 42 de la  revista de sociolingüistica Lengas (7) : « Il ne fallait surtout pas que l’on puisse imaginer que la France pouvait être scindée en deux linguistiquement. Le territoire gallo-romain devait se présenter comme un continuum au subtil dégradé, même si cela pouvait aller à l’encontre de la conscience linguistique des locuteurs que les gens de la sphère parisienne n’avaient pas beaucoup rencontrés » .

                                                          Per clavar

Es clar qu’avèm ren que florejat la vasta question de l’espaci occitan. En çò que tòca lei valadas dau Piemont e de Liguria ansin que lo vilatge de Guardia Piemontese en Calàbria, onte si parla una varianta de vivarò-aupenc, donam en nòtas (8)  de qué s’assabentar. Per ausir e legir lo meteis tèxte dins totei lei lengas de França basta d’anar sus lo site de l’atlas sonòre dei lengas regionalas (9).

                                                 Jaume PIETRI  (setèmbre de 2025).

NÒTAS :

• (1) Liame : https://ieo06.com/ribon-ribanha-deis-aups-ai-pireneus/
•  (2) Legir l’article Wikipedia « Yves Rouquette » .
• (3) Gaston Bonheur, « Si le Midi avait voulu » , Ed. P. Charron/R. Laffont, 1973.

(4) La chauve-souris.

• (5) Sus aquelei dos filològs occitanistas, veire leis articles Wikipedia.
•  Lo rapòrt (sensa lei cartas) si tròba sus lo site Gallica de la BNF.

L’IEO Lemosin, en co-edicion ambé « Lo chamin de sent Jaume », lo publiquèt tanben, ambé carta, en 2004

•  (6) Per aprefondir, legir aqueu N°42  de la revista Lengas (1997)

 consacrat a « la contribution des Méridionaux aux premières études de linguistique romane » (UPV Montpelhier) .

• (7) Sus lei Valadas legir l’article de Silvia Chiarini dins la revista Belgeo N°3 (2013) : https://journals.openedition.org/belgeo/11446

  (8) Per Guardia Piemontese legir l’article Wikipedia «gardiol, langue».

• (9) Liame : https://atlas.limsi.fr/

                    *****************************************